تحلیل فضای وابستگی و فضاهای پیوستگی منطقۀ آزاد تجاری ـ صنعتی ارس
چکیده
منطقۀ آزاد تجاری ـ صنعتی ارس محصول کنش نظام های متعدد در مقیاس های فضایی مختلفی است که از آن به عنوان یکی از شش دروازۀ حیاتی ایران برای هم پیوندی اقتصاد لمحلی و ملی با اقتصاد جهانی نام می برند. به عبارتی، مسیر تحول این واحد تجاری ـ صنعتی به عنوان یک ساخت جغرافیایی توسط نظامهایی در حال هدایت است که آن را از درون (در مقیاس محلی) و بیرون (به واسطۀ اثرات سایر مقیاسهای فضایی) سازمان می دهند، اگر چه در جایگاه یکی از عناصر ساختاری ـ کارکردی سازمان فضا تمایز یافته و محل آن در فضا معیّن شده است؛ بنابراین، به نظر میرسد ساخت یابی منطقۀ آزاد ارس در فضای وابستگی تحت الشّعاع کارکرد سایر مراکز قدرتِ فضاهای پیوستگی است که در مقیاسهای جغرافیایی وسیع تر نقش آفرین هستند.در واقع با توجه به آنچه که ذکر شد، پژوهش حاضر با روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی در پی تبیین نمودن مقیاسهای فضایی مؤثّر در ساخت و نظام جغرافیایی منطقۀ آزاد ارس است که در همین خصوص، برای تحلیل وضع موجود از چارچوب مفهومی ـ نظری مقیاس های سه لایۀ جهانی، ملی و محلی مطرح در نظریّۀ نظامهای جهانی پیتر تیلور در پیوند با انواع فضاهای وابستگی و پیوستگی استفاده شده است؛ بنابراین، طبق نتایج این پژوهش مقیاسهای فضایی مؤثّر در روند تحوّلات منطقۀ آزاد ارس متعددتر از سطوح مقیاسهای جغرافیایی سه گانۀ مطرح شده در نظریّۀ نظامهای جهانی است. در واقع علاوه بر فرصتها و تهدیدهای اقتصاد جهانی سرمایهداری در وسیعترین مقیاس یعنی مقیاس جهانی، ایدئولوژی دولت ـ ملت در مقیاس ملی یعنی دیدگاههای کلان دولتمردان ایرانی و اثرات فضای وابستگی در مقیاس محلی یعنی موقعیت و محل استقرار منطقۀ آزاد ارس در جلفا، کنش دو مقیاس ناحیهای (فروملی) شمالغرب ایران و نیز مزایا و تنگناهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی قفقاز جنوبی در مقیاس منطقهای (فراملی) در سازمانبندی فضایی منطقۀ آزاد ارس، دخیل و مؤثّر هستند.