ثغور شامی و عواصم (تحولات تاریخی، فرهنگی و اجتماعی از فتوحات تا پایان قرن سوم هجری)
چکیده
شام از همان سالهای نخست پس از هجرت، خصوصاً با وعدههای فتحی که پیامبرصلی الله علیه وآله به مسلمانان داده بود، اهمیت خاصی داشت. ویژگیهای طبیعی و فرهنگی منطقه و قرار داشتن در همسایگی امپراطوری روم شرقی باعث شده بود که این سرزمین، همواره توجه حکومتهای مختلف را به خویش معطوف کند. این امر پس از تجزیه قلمرو خلافت اسلامی، سبب درگیری مداوم حکومتهای محلی و منطقهای شد. از سوی دیگر، مرزهای این منطقه همواره شاهد جنگهای مسلمین بر ضد روم و بالعکس (تهاجم بیزانس به قلمرو اسلامی) بود، جعل نام ثغور و پس از آن، عواصم در ادبیات سیاسی مسلمانان از قرنهای اولیه هجری و تکرار آن در منابع، حاکی از اهمیت بالای این مناطق است.آنچه در وقوع و شکلگیری بسیاری از تحولات منطقهای و جریانهای فکری و اجتماعی نقش جدی داشته، ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی ثغور و عواصم بود، این مناطق به لحاظ بافت قومی و فرهنگی، هویت واحدی نداشتند، بلکه به نوعی «سیالیت» در هویت فرهنگی مبتلا بودند و این میراث برای ساکنان این دیار تا قرون متمادی باقی ماند؛ به طوری که آنها همواره وارث افکار، فرهنگ و تمدن اقوامی از شرق و غرب عالم اسلامی بودند و با ترکیب آن ممیّزهها، هویت جدیدی برای خود ساخته بودند.