بازنمایی سیمای کیانیان در تاریخ‏نگاری و حماسه‏سرایی دوره‏ی ایلخانان

احمد فضلی نژاد

چکیده

یکی از پیامدهای مهم تهاجم مغولان و استقرار دولت ایلخانی در ایران، رشد و گسترش تاریخ‏نگاری و گرایش‏های تازه در تاریخ‏نگری ایرانیان است. در این دوره، برخی تاریخ‏نگاران ایرانی ضمن توجه به جهان گشایی مغولان و خلق حماسه‏های تاریخی، در یک کنش رنسانسی به بازخوانی حماسی‏ترین دوره در روایات ملی ایرانیان، یعنی عصر کیانی روی آوردند و در رویکردی آگاهانه، به انطباق آن با دوره‏ی ایلخانان پرداختند. در این مقاله، با روش توصیفی- تحلیلی و براساس تفسیر متون و منابع، سه مرحله‏ی تلاش دانشوران ایرانی درجهت بازآفرینی عصر کیانیان در دوره‏ی مغول مورد بررسی قرار گرفته و مهم‏ترین رویدادها، منابع و ذهنیت تاریخی نمایندگان هر مرحله ارزیابی شده‏ است. مرحله‏ی نخست، تفسیر مورخان از هجوم مغول به مثابه‏ی تحقق هجوم تورانیان است که سلطان جلال‏الدین خوارزمشاه مانند پهلوانان کیانی در پیکار با تورانیان شناخته می‏شود. مرحله‏ی دوم، تشبیه ایلخانان به کیانیان و جغتاییان به تورانیان و تأکید مورخان بر جنگ های خارجی ایلخانان به عنوان تلاش برای دفاع از مرزهای ایران زمین است. در این مرحله، اباقا به دلیل جنگ های طولانی‏اش با دشمنان شرقی و غربی، دارایشخصیتی کیانی می شود و در جایگاه کیخسروی قرار می‏گیرد. مرحله‏ی سوم، دوره‏ی ایلخانان مسلمان- از غازان تا ابوسعید- است که دانشوران ایرانی با سرودن حماسه‏های تاریخی به تلاش برای انطباق رویدادها و اقدامات شاهان ایلخانی به ویژه غازان با کیانیان می‏پردازند. حماسه‏های تاریخی ظفرنامه (اثر حمدالله مستوفی) و غازان نامه(از نوری اژدری) دو نمونه‏ی برجسته در بازخوانی سیمای کیانیان در این مرحله از تاریخ مغول به شمار می‏آیند. علاوه بر این، هنرمندان، نویسندگان و دیوانیان ایرانی با پژوهش های گسترده در شاهنامه ونسخه‏برداری‏های متعدد از آن، به اقدامی بی‏سابقه درجهت احیای روایات ایرانی و ارائه‏ی تصویری حماسی از دولت ایلخانان دربرابر دشمنانشان دست زدند. نسخه‏ی حمدالله مستوفی از شاهنامه در کنار سرودن ظفرنامه و همچنین تهیه‏ی شاهنامه‏ی بزرگ مغول و شاهنامه‏های کوچک در دربار ایلخانان و آل اینجو در فارس از آن جمله‏اند