تردیدهای بنیادین در معیارهای شناخت کنایه
چکیده
در کتابهای بلاغت برای شناخت کنایه پنج معیار ارائه شده است. موضوع این پژوهش بررسی درستی و کارآیی معیارهای چهارم و پنجم است که در شناخت و تعریف کنایه ابهام و آشفتگی آفریدهاند و موجب ناسازگاری تعاریف کنایه با ماهیت کنایات شدهاند. درباره درستی و کارآیی معیار چهارم باید گفت کنایه در واژه و ترکیب شکل نمیگیرد؛ زیرا دربردارنده تصویر مرکبی است که به ضرورت در گزاره کنایی شکل میگیرد و از معنای اولیه دارای مصداقی بیرونی یا مصداقی خیالی برخوردار میشود و سپس زمینه تداعی لازم معنا را فراهم میکند؛ درنتیجه، ازآنجاکه کنایه در جمله شکل میگیرد، باید آن را گزاره کنایی گفت. درباره درستی و کارآیی معیار پنجم باید گفت معنای حقیقی همه گزارههای کنایی، بنابر ماهیت شیوههای تصویرسازی زبانی، همیشه در واقعیت بیرونی تحقق یافتنی نیستند و همیشه مصداق بیرونی و عینی ندارند. بنابراین معنای اولیه کنایه گاه مصداق بیرونی و گاه مصداق خیالی دارد. درهرحال، این معنای اولیه، فراخواننده مدلولهای معنایی هم نشین خود است و گذر به ملازم معنا را ممکن میکند. بنابراین برمبنای ماهیت معنای اولیه، گزارههای کنایی را میتوان به سه گروه تقسیم کرد: گروه اول، گزارههای کنایی تصویری که معنای اولیه و لازم معنایشان قابلیت تحقق در واقعیت بیرونی را دارد و لازم معنایشان بر معنایی دارای مصداق عینی دلالت میکند؛ گروه دوم، گزارههای کنایی خیالی که معنای اولیهشان مصداق خیالی دارد و لازم معنایشان بر مفهومی انتزاعی دلالت میکند؛ گروه سوم، گزارههای کنایی شعری که دارای صورخیال مجاز، تشبیه و استعاره هستند و معنای اولیهشان پس از کشف مجازها و استعارات ممکن است قابلیت تحقق در واقعیت بیرونی یا تحقق در خیال را داشته باشد و لازم معنایشان نیز ممکن است بر مصداقی عینی یا مفهومی انتزاعی دلالت کند.