بررسی نخست شهری و تغییرات شبکه ی شهری استان اردبیل طی دوره ی ۱۳۹۰-۱۳۶۵
چکیده
نظام شهری عبارت از مجموعه ای از شهرهای وابسته به هم است که ساختار نظام سکونتگاه های شهری را در یک محدوده ی جغرافیایی پدید می آورند. نظام شهری تنها به مجموعه ی کالبدی سکونتگاه های شهری محدود نمی شود بلکه جریان ها و ارتباطات میان این سکونتگاه ها نیز سازنده ی نظام شهری می باشند. جریان های سازنده ی نظام شهری شامل جمعیت، سرمایه، ایده ها، اطلاعات و نوآوری و عوامل تولید می باشد (عظیمی ۱۳۸۱، ۵۱). توزیع نامتعادل جمعیت، سرمایه و عوامل تولید در سطح نظام شهری سبب به وجود آمدن پدیده ی نخست شهری می شود. نخست شهری را اولین بار مارک جفرسون در سال ۱۹۳۹ میلادی مطرح می کند و عبارت است از شهرهای بسیار بزرگی که بخش عمده ای از جمعیت و فعالیت اقتصادی در آن ها متمرکز می باشد. پدیده ی نخست شهری هم در سطح کشور و هم در سطح استان ها قابل بررسی می باشد. در سطح کشور پایتخت و در سطح استان مرکز استان به عنوان شهر نخست نظام شهری جذب کننده ی بخش اعظم سرمایه ها و جریان ها به خود می باشد که منجر به بَر هم خوردن تعادل ناحیه ای و عدالت فضایی می شود. به منظور بررسی پدیده ی نخست شهری معمولاً از تکنیک های مختلف شاخص جفرسون۱ و برای بررسی توزیع متعادل از شاخص هایی ماننده قاعده ی رتبه اندازه۲، و همچنین برای بررسی میزان تمرکز در شهر اول از شاخص هرفیندال۳ استفاده می کنند (فرهودی و همکاران، ۱۳۸۸: ۵۹). این مقاله قصد دارد تا به بررسی پدیده ی نخست شهری و میزان تمرکز شهری در سطح شهرهای استان اردبیل از سال ۱۳۶۵ تا ۱۳۹۰ بپردازد. داده های مورد استفاده برای این مقاله از سرشماری های عمومی نفوس و مسکن سال های مذکور اخذ شده است.