فرجام گرایی و جلوه هایی از ارتباط آن با نقد کهن الگویی در ادب فارسی
چکیده
پذیرش این واقعیت که برخی از موارد سنّتی یا کهن الگویی موجود در متن، باعث ایجاد پیوند آن متن با متون دیگر و نیز موجب ارتباط ذهن و جامعه میشود و به ما کمک میکند تا بتوانیم با بسط تصاویر ادبی، دایره مفهومی متن را وسعت ببخشیم. اسطورهها، سمبلها و کهن الگوها، همچنان که در پیوند با سایر اجزای کلام، بین اثر ادبی و خواننده، ارتباط برقرار میکنند از چنان استقلالی برخوردارند که گاه ما را به روایتهای تاریخ زندگی بشر، رهنمون میسازند. حرکت نظام مند اسطورهها و سمبولهای کهن الگو، گاه یادآور دیوان و دنیای دوزخی است و گاهی هم ذهن را متوجّه ایزدان میکند و انسان را به مکاشفه وامیدارد و بهشت را یادآور میشود. از آن جا که الگوهای اسطورهای با تجربه بشر در گذر زمان درآمیختهاند؛ همواره بین کهن الگو ها و زندگی انسان ارتباط نزدیکی وجود دارد. در سایۀ این ارتباط، ما درک و دریافت صحیحتری را از فرجام کار جهان و انسان، خواهیم داشت. ارتباط برخی از کهن الگو ها با دنیای آپوکالیپتیک و تقابل آن با دنیای دوزخی، در بسیاری موارد، دستمایۀ شاعران و نویسندگان در خلق تصاویر خاصی شده است که بررسی آن به حوزۀ نقد کهن الگو یی مربوط میشود. در این جستار میکوشیم با طرح بحث معنا در نقد کهن الگویی، به مرزهای ارتباط این نوع نقد با فرجامگرایی قدم بگذاریم و با تشریح سه گروه از تصاویر نظام کهن الگو ، ارتباط فرجامگرایی با این بخش از نقد را روشن نماییم.