فرهنگ نویسی فارسی در قلمروی زبان فارسی
چکیده
در این نوشته، «تاریخ تحولات فرهنگ نویسی فارسی» در قلمروی زبان فارسی بررسی می شود. با مقایسۀ قدیمی ترین فرهنگ های فارسی با فرهنگ هایی که در سدۀ بیستم نوشته شده اند، می توان کل تاریخ فرهنگ نویسی فارسی را به دو دورۀ «سنتی» و «علمی» تقسیم کرد. منظور از فرهنگ نویسی سنتی دوره ای از فرهنگ نویسی فارسی است که از قرن چهارم و پنجم هجری آغاز شد و تا پایان قرن سیزدهم هجری ادامه یافت. فرهنگ های این دوره هم ازنظر قالب و هم ازنظر محتوا معمولاً تکرار فرهنگ های قبلی بوده اند. در فرهنگ نویسی علمی، نوشتن کتاب لغت یا فرهنگ جدید تنها زمانی قابل توجیه است که با آن بتوان تحولی ایجاد کرد. با توجه به این نکات فرهنگ نویسی امروزه ازنظر زمانی به دو گروه فرهنگ های تاریخی و فرهنگ های معاصر تقسیم می شوند که ناظر به پیدایش زبان شناسی تاریخی و زبان شناسی هم زمانی است و ازنظر مخاطب شناسی به سه دستۀ فرهنگ های عمومی، فرهنگ های تخصصی یا موضوعی و فرهنگ های جامع تقسیم می شوند. دورۀ تحول و تجدد فرهنگ نویسی در ایران از زمان قاجاریه آغاز شده و تا به امروز ادامه یافته است. در سال ۱۳۰۵ش، در شبه قاره کتاب لغتی باعنوان فرهنگ نظام نگاشته شد که مؤلفش آن را نخستین فرهنگ جامع زبان فارسی خوانده است. یک دهه بعد از اولین چاپ این فرهنگ، فرهنگستان زبان تشکیل شد که دورۀ اول و دوم آن به «فرهنگستان اول» و «فرهنگستان دوم» شهرت یافته است. «فرهنگستان سوم» نیز در دهۀ شصت تشکیل گردید. فرهنگ ناظم الاطبا، فرهنگ دوزبانۀ حییم، لغت نامۀ دهخدا، فرهنگ فارسی معین، فرهنگ تاریخی زبان فارسی، فرهنگ الفبایی قیاسی زبان فارسی فرهنگ دوزبانۀ نشر نو و هزاره مهم ترین فرهنگ هایی هستند که پس از تأسیس فرهنگستان ایران تألیف شده اند. بررسی روند تحول فرهنگ نویسی در ایران نشان دهندۀ آن است که فرهنگ نویسی فارسی در آینده به سوی علمی شدن و تخصصی شدن گام برخواهد داشت.