تنوع ژنتیکی ژنوتیپ های کنجد و استفاده همزمان از شاخص های تنش و صفات مورفولوژیک جهت انتخاب در شرایط تنش خشکی
چکیده
ﺧﺸﻜﻲ ﻳﻜﻲ از ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﺗﻨﺶﻫﺎی ﻣﺤﻴﻄﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آﺛﺎر ﻣﺨـﺮب و زیان آوری روی ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ رﺷﺪی ﮔﻴﺎه، ﺳﺎﺧﺘﺎر، اﻧﺪام و ﻓﻌﺎﻟﻴـﺖ آن ها دارد. کنجد محصول خاص مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری ایران است و معمولاً با تنش خشکی در طول فصل زراعی مواجه می شود. به منظور بررسی تأثیر تنش خشکی بر ارقام کنجد و بررسی روابط بین صفات و عملکرد دانه، آزمایشی در منطقه دشت مغان به مدت دو سال به اجرا درآمد. در سال اول بر مبنای عملکرد در شرایط آبیاری عادی و تنش خشکی، شاخص های کمی تحمل به خشکی برای 22 ژنوتیپ از مناطق مختلف جهان مطالعه شد. شاخص هایsti ،mp ، tol و ssi برای کلیه ژنوتیپ ها محاسبه گردید و شاخص های mp و sti به عنوان مناسب ترین شاخص ها برای ارزیابی مقاومت به خشکی تعیین گردیدند. در سال دوم ده ژنوتیپ بر اساس میزان شاخص sti، 5 ژنوتیپ با بالاترین sti، 3 ژنوتیپ با sti متوسط و 2 ژنوتیپ با sti پایین برای ارزیابی صفات مورفولوژیکی گزینش شدند و در دو سطح تنش در قالب یک طرح اسپیلت پلات با سه تکرار مورد ارزیابی مجدد قرار گرفتند. نتایج نشان داد که بین سطوح آبیاری و ژنوتیپ های مورد مطالعه از نظر کلیه صفات مورد ارزیابی اختلاف معنی داری از نظر آماری وجود دارد. همچنین رابطه مثبت و معنی داری بین صفات مورفولوژیک مورد مطالعه با عملکرد دانه در شرایط عادی و هر یک از شرایط تنش رطوبتی و با sti وجود داشت. بررسی همبستگی sti ژنوتیپ ها با صفات مورفولوژیکی نشان داد که ژنوتیپ های با میانگین صفات بالاتر، sti و عملکرد دانه بالاتری نیز در هر دو شرایط آزمایش دارا بودند. نتایج این تحقیق نشان داد که بین صفات مورفولوژیکی مورد بررسی همبستگی مثبت و معنی داری با شاخص تحمل به تنش خشکی sti وجود دارد، به عبارت بهتر صفات مورد مطالعه به میزان تنش واکنش نشان دادند. لذا می توان از صفات ذکر شده به عنوان مارکرهای مورفولوژیکی برای انتخاب ژنوتیپ های کنجد در مطالعات خشکی سود جست. همچنین بررسی ژنوتیپ های مورد مطالعه نشان داد که غالب ژنوتیپ های با منشأ ایرانی دارای ویژگی تحمل به شرایط کم آبی می باشند. بنابراین بر اساس نتایج دوساله این آزمایش ژنوتیپ های اولتان و کرج 1 به عنوان بهترین کاندید برای معرفی در شرایط کم آب مشابه و همچنین منابع ژنتیکی مناسب برای استفاده در برنامه های اصلاح کنجد توصیه می شوند.