چالش های شناختی در غزلیّات سعدی
چکیده
یکی از مقولاتی که در سرودهها بحث برانگیز است، اعتقاد سراینده به جبر و اختیار است. از آنجاکه شاعر گاهی خود را جبری معرفی میکند و گاهی قایل به اختیار است، نتیجهگیری را دشوار میکند. امروزه روانشناسان شناختی با تکیه بر سبکهای اسنادی، دوگانگی تفکر شاعران را توضیح میدهند. از دید روانشناسان، آنکه قایل به جبر است دارای مکان کنترل بیرونی( external control )، و آنکه قایل به اختیار است، دارای مکان کنترل درونی(self control ) است. در این جستار با استفاده از نظریه سبکهای اسنادی، سرودههای مبتنی بر جبرگرایی و اختیارگرایی سعدی کاویده میشود تا مکان کنترل ( locus of control )سعدی آشکار شود و نه باور او به نحله کلامی خاص. سپس رابطه بین مکان کنترل و شناخت معیوب در سروده ها بر اساس نظریه خطای شناختی (cognitive errors ) در روانشناسی بررسی میشود. در این مقاله سعدی دارای مکان کنترل درونی تشخیص داده شده است. خطاهای شناختی موجود در ابیات نیز به دو خطای تفکر دو مقولهای(thinking of the two categories) و فاجعه سازی ( catastrophising) محدود میشود که از آن دو با عنوان چالشهای شناختی نام برده شده است.