بررسی پتانسیل فرسایش پذیری بادی خاک در مناطق خشک و فراخشک مرکزی ایران (مطالعه موردی: دشت یزد-اردکان)
چکیده
فرسایش بادی وسعتی بالغ بر 20 میلیون هکتار از کشور پهناور ایران را در متأثر ساخته است. هفت میلیون هکتار از مناطق تحت تأثیر فرسایش بادی کانون های بحرانی نامیده میشود که کانون های جمعیتی، اراضی کشاورزی و مناطق صنعتی را در برمی گیرد. فرسایشپذیری خاک از مهم ترین شاخصهای نشان دهنده پتانسیل فرسایش بادی در یک منطقه است. این شاخص بستگی به ویژگی های فیزیکی و شیمیایی ذاتی خاک دارد. منطقه موردمطالعه حوضه دشت یزد – اردکان که در بخش شمالی استان یزد قرار دارد و در فلات مرکزی ایران گسترده شده است. به منظور بررسی پتانسیل فرسایشپذیری بادی خشکهرودها و مجاور آنها 83 نمونه خاک در کف و بستر خشکه رودها و مجاور آنها در سه نوع دشتسر لخت، اپانداژ و پوشیده برداشته شد و برروی نمونهها به منظور محاسبه مقدار فرسایشپذیری آزمایشات فیزیکی و شیمیایی خاک صورت گرفت. مقدار فرسایشپذیری به دو روش دلگیلویچ و همکاران (1973)، مدل (1) و عظیمزاده و همکاران (1380)، مدل (2) بر حسب ton/ha-hr محاسبه شد. نتایج نشان داد که هر دو مدل در اراضی دشتسر پوشیده با بافت ریزدانه خاک از نوع loam و clay loam مقدار فرسایشپذیری را متوسط تا زیاد پیشبینی کرد و در اراضی دشتسرهای لخت و اپانداژ که درصد پوشش سنگفرش متوسط تا زیاد میباشد، در مدل (1) مقدار فرسایشپذیری را در بعضی نقاط کم و در بعضی نقاط دیگر متوسط تا زیاد به دست آمد ولی در مدل (2) با در نظر گرفتن پوشش سنگفرش در تمامی نقاط دشتسرهای لخت و اپانداژ کم بدست آمد. مدل (1) بدون در نظر گرفتن رخسارههای مختلف ژئومورفولوژی، بیشتر در مورد بررسی میزان فرسایشپذیری بادی خاک در اراضی کشاورزی و دشت رسی با بافت ریزدانه خاک مناسب است و برآورد مقدار فرسایشپذیری را در قسمت میانی منطقه در مقایسه با مدل (2) به درستی پیشبینی کرد. به منظور سهولت و کاهش دادن زمان و هزینه به منظور محاسبه فرسایشپذیری، مدل (1) در اراضی بافت ریزدانه و کشاورزی و بدون سنگفرش شامل دشتسر پوشیده توصیه میشود. مدل (2) در دشتسرهای لخت و اپانداژ که دارای پوشش سنگفرش متوسط تا زیادی هستند، مدل مناسبی است و به منظور دقیقتر محاسبه فرسایشپذیری در دشتسر پوشیده علاوه بر پارامتر فیزیکی خاک، پارامترهای شیمیایی خاک هم که در عامل فرسایشپذیری دخالت دارند، مدل (2) مناسب میباشد. به منظور کاهش فرسایشپذیری در دشتسرهای لخت و اپانداژ باوجود درصد سنگفرش متوسط تا زیاد توصیه میشود هیچ گونه دستکاری بر روی پوشش سنگفرش انجام نشود و در دشتسر پوشیده اقداماتی نظیر احداث بادشکن در اراضی کشاورزی و مالچ پاشی بر روی تپههای ماسهای انجام شود.