بررسی و تحلیل نخستین نقد و نظریه های داستان و رمان در ایران(۱۳۰۰_۱۲۵۰)
چکیده
از نخستین اظهار نظرهای آخوندزاده تا مقدمه ی جمال زاده بر کتاب یکی بود یکی نبود؛ یعنی در یک دوره ی تقریباً پنجاه ساله، با مجموعه ی معدودی از گفتارهای پراکنده در مورد داستان و رمان مواجهیم، که تا کنون کمتر مورد توجه محققان قرارگرفته است. این گفتارهای پراکنده را می توان به عنوان نخستین مانیفست های ادبی، پیرامون داستان و رمان به شمار آورد. در این نقد و نظرها مباحثی یافت می شود که می توان آن را به عنوان نقاط مشترک نویسندگان و منتقدان این عصر به حساب آورد؛ اخلاق گرایی، واقع گرایی و سود بخشی رمان، سه فصل مشترک تمام این پاره گفتارهاست. شرایط تاریخی و تحولات اجتماعی عصر مشروطه، فضایی را مهیا ساخته بود، که تنها ادبیات متعهد می توانست در هوای آن نفس بکشد و به حیات خود ادامه دهد. نخستین رمان ها و نخستین نقد و نظریه های رمان در ایران، در چنین شرایطی شکل گرفتند و به ناگزیر، هدفمندی داستان و رمان، در اولویت قرار-گرفت. از همین رو در این مقاله بر آنیم تا با نگاهی تاریخی، مبانی نظری نخستین نقدهای داستان و رمان در ایران را بررسی کنیم، و نشان دهیم که چگونه این نقدها زمینه ی رشد واقع گرایی و ادبیات رئالیستی در ایران را فراهم ساخته اند.