تاریخ نگاری محلی در شام: تاریخ دمشق ابن قَلانِسی
چکیده
نگارش تاریخ های محلی در شام که از سده سوم هجری آغاز شد، در عصر حکومت های محلی رونق بسیاری گرفت و تاریخ های پرشماری ذیل نام شهرهای آن ناحیه، به ویژه دو کلان شهر دمشق و حلب، نگاشته شد. تاریخ دمشق ابن قلانسی (د. 555 ﻫ ) یکی از برجسته ترین این تواریخ است. این کتاب در گونه تاریخ نامه های محلی قرار می گیرد که به شیوه سال شمار، رویدادهای سال های 363 تا 555 هجری را گزارش کرده است. محور گزارش های ابن قلانسی نخست دمشق و سپس شام است؛ وی افزون بر ذکر تحولات داخلی دمشق حول والیان این شهر، به تحولات خارجی به ویژه مناسبات و منازعات دولت های مسلمان چون حمدانیان، فاطمیان و سلجوقیان با هم و یا با دولت روم شرقی و صلیبی ها نیز می پردازد. این کتاب یکی از معدود منابع بررسی تاریخ دمشق در دوره فاطمیان، سلاجقه و جنگ های صلیبی است و برای بررسی تاریخ دمشق و شام در سده های پنجم و ششم اهمیت بسیار دارد. تاریخ نگاری ابن قلانسی در تداوم تاریخ نگاری رسمی سنتی رایج در دوره میانه، مبتنی بر نگرش نخبه گرایانه و بینش تقدیرگرایانه است و از تحلیل های انتقادی و علت یابی دور است و جنبه سنتی تاریخ نگاری اسلامی، یعنی وقایع نگاری، بر آن غلبه دارد.