علم، عقل و عشق در مثنوی مولوی
چکیده
در مورد رابطه عقل و عشق از یک سو و دانش و عرفان از سوی دیگر, از زمان های دور مجادلات و گفت وگوهای فراوانی میان حکیمان, عارفان و متکلمان رواج داشته است. در مکتب های جدید فلسفی در غرب نیز به گونه ای دیگر از این مقولات سخن رفته است. آن چه امروزه در مطالعات دین شناختی از رابطه عقل و ایمان مطرح است و گروهی با عنوان ایمان گروی یا فیدئیسم از ستیز یا ناهمخوانی عقل و ایمان دفاع می کنند, از زمره مباحثی است که در این حوزه می گنجد, در این میان, گاه دیدگاه عارفان مسلمان, به ویژه آراء مولوی, با اندیشه ایمان گروانی چون کیرکگور مقایسه می گردد و ادعا می شود که در عرفان اسلامی علم و عقل با عشق و ایمان ناسازگار دانسته شده است. این مقاله درصدد است که این مفاهیم را از دریچه مثنوی مورد مطالعه قرار دهد و نسبت آن ها را با یکدیگر در حد امکان باز گوید. بی تردید, مولانا جلال الدین رومی یکی از عارفان بزرگ مسلمان و پرورش یافته مکتب تصوف است. او نه تنها گرایش های عرفانی پیش از خود را به خوبی می شناخت, بلکه با آرا و عقاید فلاسفه, متکلمان و صاحبان آرای فقهی و تفسیری نیز آشنایی داشت. انس او با آیات و احادیث نبوی و نیز آگاهی اش به تاریخ و حکایات اسلامی نیز به خوبی از مجموعه اشعار و اقوال او پیداست.1 با این همه و با آن که ارتباط مولوی با صدرالدین قونوی, شاگرد و شارح محی الدین بن عربی, مسلّم است و آشنایی او با آثار غزالی و دیگران جای تردید نیست و نتیجه آنها را در لابه لای اشعار مولانا نیز می توان ردیابی کرد, ولی او پیرو و مقلد هیچ یک از مکتب های بزرگ عرفانی نبود و به راحتی او را در دسته بندی های رایج نمی توان گنجاند. وی عارفی شاعر و شاعری شوریده حال بود که در اشعارش تنها حالات و یافته های خود را باز می گفت و از تکرار گفته های دیگران سخت پرهیز می کرد.