بررسی ادبیات وصیّت نامه نویسی در دوره جاهلی و دوره نخست اسلامی (با تکیه بر وصیت نامه عبد شمس بنِ وائل و أبوبکر بن أبی قُحافة)
چکیده
وصیّت نامه به عنوان فنّی از فنون خطابه و به عنوان متنی ادبی، بخش جدایی ناپذیر از یک بافت فرهنگی گسترده است که بررسی آن می تواند ما را در شناخت فرهنگ، ایدئولوژی و باور های حاکم بر جامعه رهنمون سازد. ساختار وصیّت نامه های دورة جاهلی دلالت بر فقدان ادبیات نوشتاری، تکیه بر ذهنِ شفاهی و روایی، فقدان تمرکز قدرت سیاسی، اعتماد بر تجربه های شخصی در قالب امثال و حِکم و... دارد؛ همان گونه که ساختار وصیّت نامه های عصر نخست اسلامی بر بروز رگه هایی از مخالفت با اسلوب جاهلی و حاکمیت تدریجی ایدئولوژی و جهان بینی اسلامی دلالت دارد. مقایسة دو متن از وصیّت نامه های مربوط به امر خلافت از دوره های جاهلی و اسلامی، یکی از عبد شمس[i] و دیگری از ابوبکر، در این مقاله، مبیّن این نکته است که اگرچه اسلوب قرآنی، وصیّت ابوبکر را تحت تأثیر خود قرار داده است، اما می توان دریافت که هنوز اسلوب و معنی در این وصیّت صبغة جاهلی داشته و این امر دلالت بر این نکتة با اهمیّت دارد که مسالة خلافت در نزد ابوبکر به عنوان یک مسالة برون متنی، با اسلوب و معنای جاهلی این وصیت نامه مرتبط بوده و بر اساس ارزش ها و ایدئولوژی دورة جاهلی انجام پذیرفته است. [i]- عبد شمس بن وائل بن غوث، از پادشاهان حمیری یمن و از اعراب قحطانی پیش از اسلام است. (ناصیف، 1415: ص32-31)