جنبههای حماسی و ویژگیهای سبکی خاوراننامۀ ابنحسام خوسفی
چکیده
یکی از نمونههای شاخص حماسۀ دینی در ادب پارسی، مثنوی خاوراننامه، اثر ابنحسام خوسفی است که در قرن نهم و درشرح جنگهای سپاه اسلام به فرماندهی حضرت علی (ع) در سرزمینهای خاوران به رشتۀ نظم کشیده شده است. در این پژوهش، نخست دربارۀ حماسه1، حماسۀ دینی و علل پیدایش و نمونههای آن و نیز احوال و آثار ابنحسام خوسفی سخن گفتهایم و پساز معرّفی مختصر خاوراننامه، جنبههای حماسی و دیگر نکات قابل توجّه، معایب و ویژگیهای سبکی این اثر را بهتفصیل برشمردهایم. در پایان کوشیدهایم براساس مطالب و شواهد ذکرشده، چشماندازی از مهمترین ویژگیهای این حماسۀ دینی بهدست دهیم. در این اثر، عناصر سازندۀ حماسه، اعماز قالب داستانی، قهرمانپردازی، جنگ، و عناصر و نیروهای خارقالعاده، آشکارا نمود یافته است و تقلید تمام و کمال ابنحسام از شاهنامۀ فردوسی درحوزههای لفظ و شیوۀ سخنپردازی و نیز محتوا، بهروشنی جلوهگر است. از دیگر جنبههای درخور توجّه در این حماسه میتوان بیان طنزگونه، نمودیافتن نوع ادبی غنایی، تعصّبات مذهبی و مناجاتهای زیبای شاعر را ذکر کرد. مهمترین معایب این اثر عبارتاند از: برخی نقاط ضعف در پردازش داستان، حشو، اشکال در وزن و قافیۀ برخی ابیات و نیز اشکالهایی در نحو و تصاویر شعری. از آنجا که خاوراننامه به تقلید از شاهنامۀ فردوسی سروده شده است، هیچ اثری از سبک شعری رایج در قرن نهم در آن دیده نمیشود و بالعکس، آثار کهنگی سبک در آن، کاملاً مشهود است.