بررسی آوایی تکیۀ واژگانی در زبان فارسی
چکیده
بررسی آوایی تکیۀ واژگانی در زبان فارسی وحید صادقی [1] تاریخ دریافت: 20/1/90 تاریخ تصویب: 18/10/90 چکیده در بیشتر پژوهشهای انجامشده دربارۀ تکیۀ واژگانی در زبان فارسی، تغییرهای آوایی ناشی از جابهجایی محل تکیه در محیط دارای تکیۀ زیروبمی بررسی شده و به همین سبب، f0 مهمترین همبستۀ آوایی تکیۀ واژگانی درنظر گرفته شده است؛ در حالی که f0 همبستۀ آوایی تکیۀ زیروبمی است؛ نه تکیۀ واژگانی؛ بهعلاوه، در پژوهشهای انجامشده، میزان اعتبار عوامل دیگر ازجمله تغییر شدت انرژی و دیرش، بهعنوان همبستههای محتمل تکیۀ واژگانی آزموده نشده است. در این مقاله، همبستههای آوایی تکیۀ واژگانی را در زبان فارسی، در دو بافت نوایی متفاوت بررسی کردهایم: یکی بافت دارای تکیۀ زیروبمی و دیگری بافت بدون تکیۀ زیروبمی؛ بدین منظور، یک آزمایش تولیدی انجام دادیم و در آن، دیرش هجا، شدت انرژی کل، شدت انرژی بسامدهای بیشاز پانصد هرتز و بسامد سازهها (بهعنوان همبستههای کیفیت واکه)، واکههای تکیهبر و بدون تکیه در جفتواژههای تکیهای زبان فارسی و معادل بیمعنی آنها را با یکدیگر مقایسه کردهایم. نتایج پژوهش، بیانگر آن است که تغییر بسامد سازهها و همچنین تغییر شدت انرژی طیف بسامدی، چه در همۀ نواحی بسامدی وچه در نواحی بسامدی میانی و بالا، تابعی از تغییر زیروبمی است و به همین دلیل، این عوامل، همبستههای تولیدی- صوتشناختی برای تکیۀ زیروبمی بهشمار میروند؛ نه تکیۀ واژگانی؛ درمقابل، دیرش هجا در هردو بافت نوایی، هجاهای تکیهبر را از هجاهای بدون تکیه متمایز میکند و بدین ترتیب، این عامل، مستقل از تغییر در زیروبمی، معتبرترین نشانۀ تولیدی- صوتشناختی برای تکیۀ واژگانی فارسی بهشمار میرود. واژههای کلیدی: تکیۀ واژگانی، تکیۀ زیروبمی، شدت انرژی کل، همبستههای تولیدی- صوتشناختی، محرک هدف. 1. استادیار دانشگاه بینالمللی امام خمینی vsadeghi5603@gmail.com این پژوهش با استفاده از اعتبار پژوهشی دانشگاه بینالمللی امام خمینی با شمارۀ حمایت 92- 386002 حمایت شده است.