اولویت بندی حفاظتی پستانداران ایران برای مدیریت کارآمد
چکیده
امروزه جمعیت های بسیاری از پستانداران به شدت در بحران انقراض اند. بر پایۀ برآوردها، حدود یک چهارم از پستانداران موجود جهان در معرض خطر انقراض قرار دارند. نبود راهبردی مناسب، به اختصاص نامتناسب منابع حفاظتی تنها به شمار اندکی از گونههای بزرگ جثه و غفلت از سایر آرایههای درخور اهمیت در پستانداران منجر میشود. با آنکه گونههای کوچک جثه بیشترین تنوع گونهای پستانداران ایران را به خود اختصاص داده اند (بیش از 150 گونه)، بیشتر پژوهشها با رویکرد بومشناسی و حفاظت در زمینۀ گونههای بزرگ جثه متمرکز بوده و گونههای کوچک جثه کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. همچنین در ادامه، تلاشهای صورت گرفته در کشور در دو قالب طرحهای پژوهشی سازمان حفاظت محیط زیست و پایان نامههای تحصیلات تکمیلی در دانشگاهها ارزیابی می شوند و اولویتهای پژوهشی مورد بحث قرار میگیرند. در این پژوهش 50 گونه با امتیاز بالای حفاظتی معرفی شد که یوزپلنگ آسیایی، خرس سیاه و گاو دریایی به ترتیب اولین تا سومین گونه با اولویت بالای حفاظتی را در ایران تشکیل میدهند. جوندگان و خفاشها به ترتیب بیشترین درصد از گونههای با امتیاز بالای حفاظتی را به خود اختصاص دادهاند. از سوی دیگر، در مجموع 43 عنوان پایان نامه در مقطع تحصیلات تکمیلی رشتۀ محیط زیست (کارشناسی ارشد و دکتری) بین سال های 1386 تا 1391 دربارۀ پستانداران با امتیاز بالای حفاظت اجرا شده است که سم داران و گوشت خواران به ترتیب با 24 و 12 عنوان، بیشترین تعداد پایان نامه را به خود اختصاص دادهاند. بیشترین تعداد پایان نامۀ اجرا شده برای پستانداران با اولویت بالای حفاظتی مرتبط به پژوهشهای زیستگاهی و سپس بوم شناسی هستند. همچنین بررسیها نشان داد که بیشترین طرحهای حمایت شده توسط سازمان حفاظت محیط زیست به سم داران و گوشت خواران اختصاص یافته است. بر همین اساس ضمن تأیید تناسب تلاش های صورت گرفته در قالب طرحهای پژوهشی و پایان نامههای اجرا شده با اولویت گونه های مهم به ویژه به منظور تکمیل شکاف اطلاعاتی موجود دربارۀ آن ها، لزوم توجه به پستانداران کوچک جثه مانند جوندگان، خفاشها و حتی گوشت خواران کوچک جثه بحث شد. همچنین به منظور ارتقای اولویت بندی حفاظتی پستانداران در کشور، ارزیابی ریسک انقراض گونههای ایران در چارچوب معیارهای اتحادیۀ جهانی حفاظت به منظور تدوین فهرست سرخ پستانداران ایران با مشارکت کارشناسان ایرانی توصیه میشود.
نویسندگان و وابستگی سازمانی
- محمد صادق فرهادی نیا — مدیر بخش پایش و پژوهش انجمن یوزپلنگ ایرانی، تهران و دانشجوی دکتری گروه محیط زیست دانشکدۀ منابع طبیعی، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران
- علی رضا محمدی — دانشجوی دکتری گروه محیط زیست دانشکدۀ منابع طبیعی، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران
- سهراب اشرفی — استادیار گروه محیط زیست دانشکدۀ منابع طبیعی، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران
- محمد رضا اشرف زاده — . دانشجوی دکتری گروه محیط زیست دانشکدۀ منابع طبیعی، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران
- حسین محمدی — سازمان محیط زیست، دانشجوی دکتری