تحلیل انتقادی گفتمان صوفیانه در گلستان سعدی
چکیده
در این پژوهش تلاش شده است، با به کارگیری برخی از ابزارهای رویکرد تحلیل انتقادی گفتمان، شخصیت هایِ مطرح جامعة صوفیانة قرن هفتم در گلستان سعدی بازنموده شود. این امر جز با در نظر داشتن زمینههای اجتماعی ـ تاریخی روزگارِ خلق اثر میسّر نمیشود. از این رو، به اجمال رویکردهای جامعهشناختی و تاریخی نیز به یاری این پژوهش آمد تا، با در نظر داشتن ابعاد زبانشناختی، جامعهشناختی، و تاریخی، تفسیری علمی از متن مورد نظر ارائه و چگونگی دیدگاه سعدی به این جامعه مشخص شود. هم چنین، با آشکار کردن زوایای پنهان متن و با ارجاع به جامعة آن روزگار، ایدئولوژیهای جاگرفته در بطن آن و سازوکار طبیعیشدگی آنها روشن شود. بدین منظور، از نظریههای مایکل هلیدی برای تحلیل متن و از نظریههای نورمن فرکلاف برای تبیین ابعاد اجتماعی و چگونگی پیوند آن با متن استفاده شد. از میان ابزارهای پیشنهادی برای تحلیل متن، فرانقش اندیشگانی، با تمرکز بر فرایندها و نامگذاریها، انتخاب شد. هم چنین، با تکیه بر آرای فرکلاف، متن مورد نظر در سه سطح توصیف، تفسیر، و تبیین بررسی و، از این ره گذر، پیوند میان متن و جامعه بازنمایی شد. با تبیین نقش و جای گاه مشارکان این گفتمان، سرانجام، بدین نتیجه دست یافتیم که به ترتیب «شیوخ و پیران» ، «صاحب دل» ، «پارسا»، و «صالح» از درجات ارزشی بسیار والایی برخوردارند و «عابد» و «زاهد» منفی ترین و ضعیف ترین انواع شخصیت ها در گفتمان معنوی گلستان اند. «درویش»، که بیش ترین فرایند بدو اختصاص دارد، فردی است با انواع قابلیت ها و لزوماً فردی منفی یا مثبت نیست.
نویسندگان و وابستگی سازمانی
- نسرین فقیه ملک مرزبان — دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه الزهرا (س)
- مرجان فردوسی — کارشناس ارشد زبان و ادبیات، فارسی دانشگاه الزهرا (س)