روش های حل تعارض اخبار در تأویل مختلف الحدیث
چکیده
ابنقتیبه دینوری از لغویان و محدثان برجستۀ اهلسنت، و دارای آثار فراوانی در زمینة دانشهای مختلف دینی است. در این میان، کتاب تأویل مختلف الحدیث جایگاهی محوری و اساسی در حل تعارض اخبار دارد؛ زیرا ابنقتیبه با توجه به شرایط عصری و گسترش منازعات کلامیِ معتزله و اهل تجسیم، به تأویل، جمع و حل تعارض احادیث پرداخته است. این پژوهش میکوشد همراه با معرفی، شناخت و بررسی روش ابنقتیبه در این اثر، علومی را که وی در حلّ تعارض اخبار به کار گرفته، معرفی کند. یافتههای پژوهش گویای آن است که مؤلف در این کتاب با گردآوری احادیث متعارض، راه جمع این تعارضها را نشان داده، و سعی او بر این بوده که روایات را بهگونهای جمع کند تا از رد متعارضان دوری جوید. شناخت ابنقتیبه از علوم و قواعد ادبی، علوم عقلی، اصول فقه، آموزههای قرآنی و فقهالحدیث سبب شده تصویر روشن و فهم درستتری از روایات ارائه کند. ابنقتیبه در تأویل مختلف الحدیث تعارضها را به سه شکلِ تأویلهای ناصحیح، جمع و حل تعارض غیرمستقر و مستقر ارائه میکند. بااینهمه، تقریباً در همۀ موارد دقت او در پرهیز از طرح روایات، قابل ملاحظه است و ازاینرو، میکوشد تا حد ممکن راهی برای جمع روایات بیابد؛ همچنین در مواردی معدود در مواجهه با تعارضهای مستقر روایات، میان آنها ترجیح قائل شده یا نسخ یکی را پذیرفته است.
نویسندگان و وابستگی سازمانی
- فتحیه فتاحی زاده — استاد دانشگاه الزهراء (س)
- فرشته معتمد لنگرودی — دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه الزهراء (س)