هنر مردمی دینی: شمایلشناسی حضرت علی (ع)
چکیده
شمایلپردازی (نگاری) چهرة پیامبر و ائمة معصومین از رایج ترین شمایلپردازی ها در جهان اسلام و کشورهای شیعه نشین به شمار میرود. این هنر مردمی که گاه آن را هنر فطری مینامند، با بهره گرفتن از روایات تاریخی و نیز زمینه های تاریخی خاص شمایل پردازان به تصویرگری چهرة این بزرگان دین پرداخته اند. بررسی نقشمایه ها (موتیف ها) در این گونه نقاشی مردمی حاکی از آن است که نه تنها نوعی تبادل نقشمایه ها میان ادیان گوناگون وجود دارد، بلکه بسته به شرایط تاریخی و فرهنگی شمایل پرداز، این نقشمایه ها در ترکیب های متفاوتی به کار میروند. هنر مردمی شمایلپردازی با آنکه در پرداخت ساده و از نظر محتوا فاقد پیچیدگی شمایلپردازی های نخبه است، پیام خود را در راستای بسیج احساسات تودة مردم به خوبی انجام میدهد و گسترش آن در سراسر جهان اسلام حاکی از قدرت تأثیرگذاری آن است. پیوند این شمایلپردازی با مناسک دینی (برای مثال، ایام محرم در ایران)، خود گواهی بر جایگاه آن در فرهنگ دینی مردم است. شمایلنگاری حضرت علی (ع) یکی از عناصر کلیدی در فرهنگ شیعی ایران است و جایگاهی خاص در میان مردم دارد. تعدد تمثال های آن حضرت که طی حداقل دویست ساله اخیر پرداخته شده، حاکی از این جایگاه رفیع و معنابخش است. میل به «اصلی بودن» این تصاویر از منظر جامعه شناسی هنر در خور توجه است. این میل نشان میدهد که چگونه چرخة تولید این تصاویر و تلاش برای نزدیک شدن به اصل همچنان دوام خواهد داشت.
نویسندگان و وابستگی سازمانی
- مسعود کوثری — دانشیار گروه علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه تهران
- عباس عموری — دانشجوی دکتری علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه تهران