تحلیل انتقادی دیدگاه مدرّس زنوزی دربارة معاد جسمانی
چکیده
تبیین فلسفی معاد جسمانی از مهم¬ترین مباحث فلسفه، به ویژه پس از صدرالمتألهین، است. دیدگاه آقاعلی مدرس زنوزی در این مسئله مبتنی بر این اصول است که اولاً نفس پس از مرگ، ودایع و ویژگیهایی متناسب با هویّت خود را در ذرّات و عناصر بدن باقی میگذارد؛ و ثانیاً این ودایع و ویژگیها سبب حرکت جوهری و تحوّل وجودی ذرّات بدن شده و در نهایت، زمینهساز اتّصال بدن برآمده از آن¬ها با نفس خود شخص در آخرت میشوند؛ به گونهای که هیچ نفس دیگری، سازگاری و تناسب لازم برای اتّحاد با بدن مذکور را ندارد. بنا بر این نظر، میتوان ضمن ارائه تبیین فلسفی سازگارتر با آیات قرآن و روایات، از اشکالات دیدگاه¬ غیاث¬الدین دشتکی برحذر ماند. بیتردید اگر بتوان تبیینی فلسفی از معاد جسمانی به دست داد که با ظاهر آیات قرآن و روایات سازگارتر باشد و از ناسازگاری منطقی درونی نیز به دور باشد، آن تبیین پذیرفتنیتر از تبیین¬های رقیب خواهد بود. آیا می¬توان دیدگاه حکیم زنوزی در باب معاد جسمانی را دیدگاهی منسجم و سازگار با آیات قرآن و روایات دانست؟ و نیز آیا می¬توان دیدگاه او در این باره را بر دیدگاه ملاصدرا ترجیح دارد؟ در این مقاله، استدلال شده است که نظریة مدرّس زنوزی در تبیین معاد جسمانی، از اتقان لازم فلسفی برخوردار نیست؛ و نمی¬توان آن را بر دیدگاه ملاصدرا ترجیح داد.