لوازم و نتایج دیدگاه متأخر ویتگنشتاین دربارة دین و باور دینی
چکیده
مدّعای اصلی مقالة حاضر آن است که ویتگنشتاین، بازی زبانی دین را نه ردّ کرده و نه تأیید؛ بلکه تنها گفته است چنین بازی زبانیای وجود دارد، که پیشفرضها و حدّ و مرزهایی دارد. در دیدگاه متأخر ویتگنشتاین، طرح پرسشهایی از این دست که آیا خدا واقعاً وجود دارد، بر پایة دستور زبان دینی غلطی استوار شدهاند؛ زیرا بیرون از شاکلة مفهومیای که پذیرفتهایم، نمیتوانیم بپرسیم که آیا خدا واقعاً وجود دارد یا نه. مؤمنان، در شاکلة مفهومی خود یا در بازی زبانی خود، مفهوم خدا را از پیش فرض میکنند و سخن گفتن دربارة خدا، در بیرون از مرزهای این شاکلة مفهومی ممکن نیست. کوتاه سخن آنکه بر اساس این مدّعا و نتایج به دست آمده از دیدگاههای متأخّر ویتگنشتاین در باب دین و باور دینی، میتوان به پرسشهایی بااهمیت دربارة جدایی دین از علم، ایمانگروی ویتگنشتاینی، و ناواقعگروی دینی از منظر ویتگنشتاین پاسخ درخور داد.
نویسندگان و وابستگی سازمانی
- نوّاب مقربی — دانش آموختة دکتری فلسفة دین و مسائل جدید کلامی
- امیرعباس علی زمانی — دانشیار گروه فلسفة دین، دانشگاه تهران