تأثیر شرایط اقلیمی و سیاست‎گذاری‎های اقتصادی بر انحطاط اقتصادی شهر بغداد در عصر خلافت عباسی

منصوره کریمی قهی

چکیده

عوامل متعدد سیاسی، اجتماعی، مذهبی و... در روند انحطاط اقتصادی بغداد در عصر دوم خلافت عباسی تأثیر داشته‎است. این پژوهش، دو متغیّر شرایط اقلیمی و سیاست‎گذاری‎های اقتصادی را به دلیل تأثیر مستقیم بر انحطاط اقتصادی بغداد بررسی کرده و با رویکردی تاریخی و با استفاده از داده‎های برگرفته از منابع تاریخی و جغرافیایی و با روش تحلیلی ـ تبیینی، در صدد پاسخ‎گویی به این پرسش است که شرایط اقلیمی و همچنین سیاست‎گذاری‎های اقتصادی بر انحطاط اقتصادی بغداد چه تأثیری داشت؟. نتایج بررسی حاکی از آن است که شرایط اقلیمی بغداد، که در دوران ثبات سیاسی خلافت عباسی و تحت نظارت دقیق حاکمیت، از عوامل اصلی رونق اقتصادی دارالخلافه بود، در دوره‎های پرآشوب حضور امیرالامرایان، دیلمیان و سلجوقیان در بغداد، عامل نابسامانی کشاورزی و تجارت شد. شاخصه‎های اقلیمی چون طغیان و نقصان رودها، تغییرات آب‎وهوایی و... آسیب‎های جدی به زمین‎های کشاورزی زده یا موجب خشکسالی، قحطی، کمبود محصولات زراعی، گرانی نرخ اجناس و زمینه‎ساز انحطاط اقتصادی بغداد شد. از سوی دیگر، سیاست گذاری‎های ناکارآمد اقتصادی در زمینۀ اخذ خراج و مالیات، مصادرۀ اموال، نبود نظارت بر بازار، بی توجهی به خطوط ارتباطی بغداد، که گذرگاه‎های اصلی واردات و صادرات بودند، موجب اختلال در امر تجارت و رکود اقتصادی بغداد شد.