تکون و تکامل نفس از منظر ملاصدرا
چکیده
از منظر ملاصدرا، مبدأ تکون نفس انسان خاک است که از جمادی به مرحلة نباتی و، سپس، به مرتبة نفس حیوانی می رسد. وقتی که انسان متولد میشود، از ابزارهای حسی که در ذات او به ودیعت گذاشته شده استفاده می کند و در مسیر تکامل به سوی نفس انسانی حرکت می نماید تا از مرحلة حس و خیال عبور کرده به مرحلة عقل ـ که ممیز انسان و حیوان میباشد ـ برسد. چون کمال نهایی و غایت آفرینش انسان رسیدن به مقام شهود میباشد، در این مقاله، با روش تحلیلی و عقلی ثابت شده است که کمال انسان از جنس ادراک بوده، ادراک به پرورش عقل انسان مربوط میشود. تقویت عقل ـ چه در حکمت نظری و چه در حکمت عملی ـ موجب افزایش ادراک نفس و سیر آن از قوه تا اتصال به عقل فعال و شهود صور موجودات در عقل فعال میگردد. بنابر اتحاد عاقل و معقول هر کمالی که برای یکی از قوای نفس حاصل شود برای نفس هم موجود میباشد. در نتیجه، ادراک قوة عقل سبب اشتداد وجودی نفس و ترقی او در مراتب وجود است. هرچه قدرت ادراک انسان قویتر میشود، مراتب وجودی برتری به دست میآورد. ازاین رو، برترین موجود عالم ترین موجود میباشد. البته، در این راستا، نقش عقل نظری و برتری او بر عقل عملی قابل انکار نیست؛ یافتههای عقل عملی وقتی موجب ارتقای وجودی نفس میگردد که به شهود و ادراک تبدیل شده باشد. بنابراین، کمال نفس و اشتداد وجودی فقط از طریق افزایش ادراک می باشد.
نویسندگان و وابستگی سازمانی
- رضوانه نجفی سوادرودباری — استادیار دانشگاه سیستان و بلوچستان و دانش آموخته دکتری فلسفه اسلامی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام
- علی شیروانی — دانشیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه