سوژه، میل و ایدئولوژی(مطالعه موردی:پنج فیلم سینمای ایران در دهه های چهل و پنجاه)
چکیده
سوژه های انسانی، فانتزی هایی را برای خود می سازند تا موقعیت خیالین خود را در ساختار اجتماعی توضیح دهند. این فانتزی ها در روایت فیلم های سینمایی بازآفرینی می شوند. علاوه بر این آپاراتوس سینما از طریق ایدئولوژی، مخاطب را به روایت فیلم میدوزد. هدف رسالهی حاضر آن است که به لحاظ تجربی فانتزی و ایدئولوژی موجود در روایت پنج فیلم سینمای ایران در دهه‌های چهل و پنجاه را تفسیر کند و به لحاظ نظری مفهومی از سوژه بودگی را در مطالعات جامعه شناختی معرفی کند که از طریق آن بتوان امرخیالی و یکی از مظاهر آن یعنی فانتزی را در کنشگری سوژههای جامعه شناختی دخیل کرد. بدین منظور چارچوب مفهومی ای ملهم از نظریه های «ژاک لکان» دربارهی فانتزی و «ارنست لاکلائو» دربارهی ایدئولوژی و چارچوب روشی متأثر از نظریهی تحلیل روایی «دیوید بوردول»، تحلیل روایی ایدئولوژی «مایک کورمک» و مفهوم نگاه خیره از «اسلاوی ژیژک» منظومه ی نظری و روشی این رساله را تشکیل میدهند و پنج فیلم گنج قارون، آقای هالو، آدمک ، صبح روزچهارم و چلچراغ به شیوهی نمونه گیری هدفمند انتخاب شده و مورد تحلیل قرار گرفتهاند. در بخش نظری نتایج نشان میدهند که سوژههای انسانی به طور ناخودآگاه فانتزیهایی را در مقابل دیگری بزرگ، یعنی شبکهی بینالاذهانی مناسبات نمادین، برای خود برمیسازند. این فانتزیها همانند قابی عمل میکنند که از طریق آنها، سوژهها، جهان اجتماع را برای خود واجد معنا کرده و ضمن پوشش شکافهای موجود در دیگری بزرگ، واقعیت نمادیناش را حمایت میکنند. در بخش تجربی تحلیلها نشان می دهد که فیلمهای حجم نمونه در مقابل ایدئولوژیهای طبقاتی، شهرنشینی، نظم و ناسیونالیستیِ موجود در جامعه ی ایران در دهه‌های چهل و پنجاه جهت گیری دارند. فانتزیهای فیلمها که ناشی از ارتباط سوژه یا شخصیت اول فیلم با دیگری بزرگ روستا، دیگری بزرگ طبقاتی، دیگری بزرگ خویشاوندی، دیگری بزرگ قانون و دیگری بزرگ تقدیر/مادر صورتبندی شده‌اند، «همنوا» یا «نا همنوا» با ایدئولوژیِ فیلم برساخته شده‌اند. نتیجه گیری کلی این رساله آن است که در هر جامعهای ایدئولوژیها خود را بر فانتزی سوژههای انسانی تحمیل میکنند. این مهم از طریق جانشین شدن دال مرکزی ایدئولوژی به جای دیگری بزرگِ فانتزی سوژهها صورت میگیرد و بدین سان فانتزی سوژهها ایدئولوژیک میشود از این طریق ایدئولوژیها، سوژهها را به طور ناخودآگاه مطابق کاربست خود کنترل میکنند.
