تجدّد در دورهی محمد شاه قاجار. ( 1264 ـ 1250 هجری قمری)
چکیده
چکیده پس از استقرار سلسلهی قاجار و با آغاز سلطنت فتحعلیشاه و ولایتعهدی عبّاسمیرزا، رقابتهای بینالمللی و دخالت مستقیم قدرتهای بزرگ وقت در ایران شدّت گرفت، و این به منزلهی آغاز روابط جدید ایران و کشورهای جهان بود. یکی از تبعات این روابط، دو دوره جنگ میان ایران و روس و شکست ایران بود. در واکنش به این شکستها و از دست رفتن بخشهایی از سرزمین ایران، فرآیند مدرنسازی با عبّاسمیرزا نایبالسلطنه، آغاز شد. اقدام وی حاصل شرایط تاریخی بود که در آن نظامهای سیاسیـاجتماعی برآمده از نوآوریها، رویاروی نظام سنتّی قرار گرفتند و چالش عمیقی را پدید آوردند. مضمون این چالش پیبردن به«رمز توانایی اروپا» و دست یافتن به«پیشرفتی» مشابه اروپا بود. محمدشاه که در پی مرگ عباس میرزا جانشین فتحعلی شاه شد نیز روند مدرنسازی را ادامه داد. مدرنسازی دورهی محمّدشاه ادامه مدرنسازی عصر عبّاسمیرزا و کانون اصلی آن ایجاد«نظام جدید» یا«مدرنیزاسیون» سپاه و اسلحه بود. وی بهمنظور افزایش توان ارتش، سیاست جذب مربیان نظامی، و صنعتگران اروپایی را دنبال کرد. در این شرایط محمّدشاه و صدراعظمهای او(میرزاابوالقاسم قائممقام فراهانی و حاجی میرزا آقاسی)، با اعزام محصّل، مأموران و سفیران و برخی شاهزادگان به اروپا، امکان مشاهدهی مستقیم ایرانیان از وجوه تمدن اروپایی را فراهم ساختند. از این پس، اطّلاعاتی که توسط مأموران اعزامی به اروپا به ایران منتقل شد، علاوه بر حوزهی نظامی، به حوزهی اجتماعی و مدنی نیز توسعه پیدا کرد. آنچه در این دوره انجام شد چیزی جز تمهید مقّدمات اصول و لوازم مدرنسازی نبود. کوتاهی عمر دولت محمّدشاه(14سال)ـدرمقایسه با دوران قبل و بعدـ، بههمراه مسایل و مشکلات سیاسی و اجتماعی روند تحقّق مدرنسازی را کند کرد. امّادر عهد جانشین وی، فرصتی استثنایی برای میرزاتقیخان فراهانی فراهم کرد تا با تکیه بر مقام صدارت به مدرنسازی همّت گمارد. هدف نوشتار حاضر بررسی روند اصلاحات در دوره محمّدشاه قاجار و شرایط و پی آمدهای آن است