جغرافیای تاریخی – سیاسی آذربایجان از ورود اسلام تا پایان حکومت صفویان (با تاکید بر حدود و مرزهای آن)
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی یکی از مسایل عمده تاریخ آذربایجان یعنی حدود جغرافیای آن اختصاصا یافته است. اگرچه این رساله اولین اثر نوشته شده در این زمینه نبوده و آثار چندی در داخل و خارج به این موضوع حصر شده است ، اما آثار نوشته شده در ایران سه ضعف عمده دارند : اولا بیشتر با دیدگاه جانبدارانه و سطحی نوشته شده اند. ثانیا در روش و اصول فرسنگ ها دور از متدها و اصول تحقیقات جغرافیای تاریخی می باشند. ثالثا این آثار بیش از حد جسته و گریخته بوده و به صورت منسجم نوشته نشده اند. اما طبق آنچه در اکثریت قریب به اتفاق منابع و آثار جغرافیایی ، تاریخی ، سیاحتنامه ها و... آمده : واحد جغرافیایی و تاریخی آذربایجان ، محصول ادغام و هم جوشی دو واحد جغرافیایی آتروپاتن و آلبان در دوران باستان می باشد. به این صورت که با قرارگرفتن این دو در ترکیب خلافت عربی ، آتروپاتن به آذربایجان و آلبان به آران تغییر نام داده و چندان طول نکشید که دومی در اولی ادغام شده و به صورت یکی از ولایات آن در آمد. عنوان آران فقط در قرون نخستین اسلامی به تمام اراضی شمال ارس اطلاق می شده و از آن پس این ولایت در دوران سلاجقه به ولایات شیروان و آران تقسیم شده و نهایتا در دوران صفویه به سه ولایت قره باغ ، شیروان و چخورسعد (ایروان) منقسم شد. این در حالی است که در تمامی ادوار تاریخ بعد از اسلام تا سقوط صفویان ، اراضی شمال ارس جزء خاک آذربایجان بوده است. بنابر این حدود آذربایجان در این دوران همواره بین ابهر ، زنجان ، شیز و بعضا قم ، همدان در جنوب و جنوب شرقی و دربند ، ایروان و تفلیس در شمال ، در نوسان بوده است. همچنین اراضی دو سوی ارس علاوه بر یکسانیهای جغرافیایی ، زبانی و قومی دارای تجربه مشترک تاریخی در تمام عرصه های سیاسی ، اقتصادی ، مذهبی ، فرهنگی و... می باشند.