بررسی ساختاری و محتوایی رثا در عصر مملوکی با تکیه بر ابن نباته
چکیده
ادب عصر مملوکی(923-656 هـ ق) که اکثر مورّخان، حملهی مغول(656هـ ق) را نقطهی آغاز آن میدانند، لبریز از مرثیههایی حُزن انگیز است. در این دوره حوادثِ طبیعی مانند سیل ،زلزله ، خشکسالی و در نتیجهی آن بیماری و قحطی .ونیز حوادث انسانی از جمله جنگهایی که در داخل وخارج از مرزهای سرزمینهای تحتِ حکومت ممالیک رخ داد،مانند جنگهای صلیبی و حملات مغول ،سبب شد، میزان مرگ ومیر و کشته شدگان بسیار زیاد شود.آنگونه که هیچ خانوادهای نبود مگر اینکه بخاطرِ مرگِ یکی از عزیزانِ خود میگریست. همچنین ویرانی شهرها و کوچهایی که شاعران به اجبار انجام میدادند، سبب شد که آنان برای شهرهای ویران شده وگاه برای خود وغربت نشینیاش، اندوهناک، مرثیه سرایی کنند . در کنار این عوامل،برای زنده نگه داشتنِ یاد فرماندهان وامیرانی که در دفاع از وطن کشتهمیشدند مرثیههایی ماندگار از این عصربرجا ماند. در نتیجه تعداد مرثیهها در این دوره بسیار افزایش یافت به طوری که در این دوره، شاعری نیست مگر اینکه در رثا ،قصیدهای دارد. مرثیههایی که گاه سرشار از اندوه وعاطفه است وگاه عاطفه در آن رنگ خود را میبازد. ابن نباته(768-686هـ ق) امیرالشعرای مشرق،از بزرگترین شاعران در عصر مملوکی است که مرگ همسر ، کودکان ودوستان نزدیک و آشنایان دور را چشیدهاست. همین امر سبب برجای ماندنِ مرثیههای زیادی در دیوانش شدهاست. وی گاه برای فرزند وهمسر ودوستان نزدیکش، مرثیههایی صادقانه و پُر اندوه میسراید که مرثیه خاص نامیده میشود وگاه برای دیگر شاعران وآشنایان مرثیههایی شبیه به مدح، با شدّت حُزنِ کمتر میسراید،که مرثیه عام نامیده میشود.با اینکه در هر دو نوع مرثیه آرایههای بدیعی و صور بلاغی فراوان بهکار رفتهاست امّا کمیت وتعداد آنها در مراثی عام بسیار بیشتر است که این خود از ضعف عاطفه در مراثی عام و تلاش ابن نباته برای هنرنمایی بیشتر و دور شدن از احساس حکایت می‌کند.