رابطه ی فاعلیت مطلق خداوند با اختیار انسان در دیدگاه سهروردی و ملاصدرا
چکیده
از جمله مباحثی که در طول تاریخ، ذهن بشر را به خود مشغول کرده است، بحث اختیار می باشد؛ به همین سبب از دیر باز تاکنون، بیشتر دانشمندان از هر دین و مذهب و جایگاهی که برخوردار بودند، درباره ی این بحث با روش های متفاوتی دیدگاهای مختلفی را بیان کرده اند؛ عقیده و دیدگاهای آن ها باعث شده که یا طرف جبر را گرفته اند و اختیار را برای انسان نادیده گرفته اند و یا مباحث آن ها به تفویض ختم شده است که در این صورت حق تعالی حکیم را و محتاج بودن همیشگی موجودات به او را نادیده می گرفتند و عده ای دیگر هم، حد و وسط این دو را انتخاب و معیار مبانی خود قرار داده اند؛ از جمله این اندیشمندان و فلاسفه، سهروردی و ملاصدرا می باشد که این دو راه سوم را در پیش گرفتند و در سایه ی فاعلیت حق تعالی، اختیار انسان را نادیده نگرفته اند و شأن و عظمت او را در جایگاه انسان بودن و در چگونگی انتخاب مسیر زندگی اش نگه داشته اند، سهروردی در سایه ی مبانی دینی و مطالب ژرف فلسفه ی خود، فاعل حقیقی را تنها نورالانوار دانسته است و معتقد است که دیگر موجودات فاعل هستند؛ ولی ذات نوری مستقلی ندارند که فاعل حقیقی در افعال خود باشند و در سایه ی افاضه ی فیض حق تعالی است که افعال خود را انتخاب و به انجام آن می پردازند؛ زیرا نور را منشأء هر فعل و اثری می داند و نورالانوار را فاعل قریب هر فعلی می داند و معتقد به اختیار اندکی برای انسان شده است. ملاصدرا هرچند سخن سهروردی را تکرار می کند؛ ولی با مبانی و روش متفاوتی که فلسفه ی متعالیه ی او ایجاب کرده است، اختیار را برای انسان به اثبات می رساند. این پژوهش در صدد تبیین چگونگی رابطه ی فاعلیت مطلق حق تعالی با اختیار انسان، در دیدگاه سهروردی با توجه به تشکیک اشیاء و رابطه ی نورالانوار با انوار پایین تر و در دیدگاه ملاصدرا، با توجه به تشکیک وجود و وجود رابط و مستقل، در یک بررسی مقایسه ای می باشد.