بازتاب فرامتن تاریخی در سوگ سروده های دفاع مقدس (از ۱۳۵۹ تا پایان ۱۳۶۳ هـ. ش)

سپیده یگانه، دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران مهین پناهی، دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه الزهرا(س) تهران، ایران مهدی نیک منش، دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه الزهرا(س) تهران، ایران

Abstract(in Persian; no English abstract is available)

شعر دفاع مقدس، یکی از جریان‏های ادبی معاصر است که حول محور پدیده جنگ عراق علیه ایران، شکل گرفته است. به واقع، جنگ به منزله فرامتنی تاریخی و زمان‏مند با زمینه‏های بروز، سیر تاریخی و پیامدهای مشخص، می‏تواند فی‏نفسه عاملی برای ایجاد جریانی ادبی باشد. شعر دفاع مقدس به دو دوره تاریخی -ادبی (59ـ63 و 64ـ67) قابل تقسیم است که هر یک دارای ویژگی‏های متمایزی است. گونه سوگ‏سرایی (رثا) یکی از جریان‏های عمده فرامتن‏محور در دوره اول است و حول محور فرامتن تاریخی - اجتماعی «شهادت» شکل گرفته است. بر این اساس، «شهادت افراد خاص»، «شهادت در معنای کلی» و «رویدادهای ناگوار در تاریخ جنگ» از محورهای اصلی انگاره‏ای محسوب می‏شود. قالب شعری مسلط بر آن غزل و تاریخ سرایش آثار، متمرکز بر سال‏های نخستین جنگ (1360 و 1361) است. این سال‏ها دربرگیرنده چند عملیات بزرگ‏ است که جامعه ایرانی در اثنای آن با فرامتن تاریخی - اجتماعی «شهادت افراد»، رو‏به‏رو شد. سوگ‏سرایی، در این دوره، جریانی سنت‏گرا در فرم و محتوا قلمداد می‏شود و بررسی‏ ساختار سه‏گانه «موسیقایی، بلاغی و انگاره‏ای» آن، نشان‏دهنده انطباق متن بر واقعیت و دوری از قطب تخییل است.