مبانی کلامی آزادی سیاسی در اندیشه های شیعه و معتزله با تأکید بر اندیشه های امام خمینی و قاضی عبد الجبار
Abstract(in Persian; no English abstract is available)
تفکر شیعه و معتزله با تکیه بر حسن و قبح عقلی می توانند در یک جامعه سیاسی دینی، منجر به آزادی سیاسی معنوی شهروندان گردند. برخلاف اندیشه اشاعره، اخباریه و همه جبرگرایان بالطبع باید احکام صادره از حاکمان جامعه را به عنوان اخلاق اجتماعی لازم الاتباع بپذیرند. در اندیشه عقل گرای شیعه، حاکمان نیز مجبورند آنچه را که انسانهای عاقل بدان حکم کرده اند، گردن نهند. بالاخص با لحاظ اندیشه اعتزالی جباری، شهروندان به صورت فعال میتوانند در شکل گیری اخلاق سیاسی اجتماعی دخالت نمایند. آنها میتوانند مسؤولان سیاسی خود را در صورتی که برخلاف ارزشهای مشترک پذیرفته شده رفتار نمایند، مورد اعتراض و نقد قرار دهند. بنابراین، قرائت معتزله جباری از عقل عملی، بیشتر از قرائت شیعی، زمینه ساز آزادی سیاسی / معنوی در جامعه میباشد. دلیل آن، این است که در وهله اول، قرائت ایشان، عقل را همگانی دانسته و بهره برداری از عقل را با قیدهای ویژه از دسترسی همه انسانهای عاقل ـ آن طور که در تفکر شیعی تصویر شد ـ دورنبرده است. قبلاً اثبات شد که مدرکات عقلی با قرائت معتزلی از آن، حکم نیز میباشد. انسانهای عاقل با تکیه بر عقلهای خود بعد از درک حسن یک کار یا قبح آن، دیگر منتظر استنباط حکم دیگری از شارع نخواهد بود؛ بلکه حسن، همان واجب بودن و قبح، همان حرام بودن میباشد. قاضی عبدالجبار حتی در شرعیات میگفت: «حسن، از وجوب در واجبات شرعی جدا نیست و لذا نماز قبل از وقت نه حسن دارد و نه وجوب... و لذا فرقی ندارد که با لفظ حسن یا به لفظ وجوب، از احکام یاد کرد»
Authors and affiliations
- محمود شفیعی — محمود شفیعی