مدل سازی یکپارچه فیزیکی- اقتصادی- اجتماعی سیستمهای منابع آب در مقیاس حوضه آبریز (مطالعه موردی؛ سیستم منابع آب حوضه گرگانرود- قره سو)
Abstract(in Persian; no English abstract is available)
عمده مدل سازی های یکپارچه در سطح حوضه به بیان مسائل هیدرولوژیکی و طبیعی بسنده کردهاند. به دنبال ضرورت در نظر گرفتن تعاملات بخش هیدرولوژی با سایر بخش ها در یک حوضه، گرایش به سمت استفاده از رویکرد سیستمیک به وجود آمده است. روابط و اثرات بخشهای مختلف (منابع آب، اقتصاد، اجتماع، محیط زیست و ...) بر یکدیگر و ارزیابی مسایل به صورت یکپارچه، چالش اصلی برنامهریزی و مدیریت یکپارچه منابع آب میباشد. این پایاننامه در پی آن است تا به این سوال پاسخ گوید که چگونه میتوان در تحلیل مسایل در مقیاس یک حوضه آبریز بخشهای مختلف اقتصادی- اجتماعی آن را با مولفه های طبیعی و محیطی پیوند داد؟ به عبارتی دیگر هدف از انجام این پایاننامه تهیه یک مدل یکپارچه از یک حوضه آبریز به صورت نمونه با درگیر کردن ابعاد مختلف طبیعی، اقتصادی و اجتماعی آن میباشد. جهت انجام این امر با معرفی مفهوم پیش ارزیابی و انجام آن در قالب چارچوب علت و معلولی dpsir در حوضه آبریز گرگانرود-قره سو (که بخش اعظم آن در استان گلستان قرار میگیرد)، مدل مفهومی حوضه تشکیل شد که نشان دهنده چارچوب کلی گام ارزیابی میباشد. در گام پیش ارزیابی عوامل موثر بر وضعیت حوضه و مسائل آن شناسایی شد و سپس محرکها، فشارها، حالات و اثرات مسائل حوضه در چارچوب dpsir شناسایی گردید. سپس ارزیابی وضع موجود مولفههای مختلف حوضه با رویکرد دینامیک سیستمها و با شناسایی الگوهای حاکم بر حوضه شامل الگوی محدودیت رشد در زیرسیستم اقتصاد منطقه، سیلاب و منابع آب، الگوی راه حلهایی که شکست میخورند در زیرسیستم منابع آب و الگوی انتقال فشار در سیلاب صورت پذیرفت. رویکرد دینامیک سیستمها روششناسی است که میتواند ضمن شبیهسازیهای لازم، دینامیک رفتارهای حال و آینده و مکانیزمهای حاکم بر سیستم را نیز مورد ارزیابی قرار دهد. با انجام گام ارزیابی مشخص شد در حوضه گرگانرود-قره سو که بهرهوری اقتصادی آب در بخشهای صنعت و خدمات به ترتیب 47 و 28 برابر بهرهوری آب در بخش کشاورزی در سال 1385 میباشد و همچنین روند مثبت اشتغالزایی در این دو بخش در برابر روند منفی بخش کشاورزی میباشد، به نظر میرسد در برنامهریزیهای منابع آب تأمین آب جهت بخشهای خدمات و صنعت در اولویت بیشتری نسبت به کشاورزی باید قرار گیرد. همچنین تغییر کاربری اراضی، سیل و رسوب سه مسئله زنجیرهای در این حوضه میباشند که جهت حل آنها نیاز به برنامهریزی و مدیریت روی محرکهای اصلی آن میباشد که طبق مکانیزمهای شناسایی شده تغییر در ترکیب اقتصادی حوضه از کشاورزی به صنعت و خدمات و افزایش شهرنشینی از این عوامل است. در مدلسازی انجام یافته در این پایاننامه از نرم افزار vensim استفاده شد که توانایی شبیهسازی اجزاء متفاوت یک مدل یکپارچه مانند بعد اقتصاد، منابع آب، جمعیت و ... را دارا میباشد. در نهایت مدل یکپارچه و پویای مدیریت حوضه آبریز گرگان رود ساخته و سپس صحتسنجی شد. این مدل در گام ارزیابی و سپس سیاستگذاری و برنامهریزی حوضه مورد استفاده قرار گرفت و از نتایج آن در تحلیل سیاستها و سناریوهای مختلف کمک گرفته شد. نتایج این تحقیق نشان داد که چارچوب تحلیلی dpsir جهت انجام پیش ارزیابی و رویکرد دینامیک سیستمها به منظور انجام گام ارزیابی و شبیهسازی سیاستهای مختلف در حوضه مفید و کارآمد هستند. همچنین توصیه می شود در برنامهریزیهای کلان آب به روندها و تغییرات صورت گرفته در بخشهای اقتصادی و اجتماعی به عنوان مصرف کنندگان آب توجه لازم مبذول شود. همچنین شبیهسازی سناریوی ادامه وضع موجود نشان داد که سطح جنگلها و مراتع از 109×5/6 در سال 1385 به 109×8/5 در سال 1400 کاهش خواهد یافت و ادامه روند کنونی به افزایش کاربری شهری از 109×2/1 در سال 1385 به 109×3/1 منجر خواهد شد. نسبت کفایت آب کشاورزی در سناریوی ادامه وضع موجود برخلاف تصور نه تنها ثابت نخواهد ماند بلکه از 8/0 در سال 1385 به 56/0 در سال 1400 کاهش خواهد یافت. این نسبت در سناریوی افزایش حجم تأمین آب به 93/0 در سال 1400 افزایش خواهد یافت.