بررسی دستوری و ردهشناختی نمایهسازی مفعول در زبان فارسی
Abstract(in Persian; no English abstract is available)
نمایهسازی مفعول اشاره به پدیدهای دارد که همزمان با حضور گروه اسمی آشکار مفعول در بند، نمایهای هممرجع با آن بر روی فعل قرار میگیرد. اختیاری بودن این ساخت دستوری در زبان فارسی نشان از این واقعیت دارد که عوامل کاربردشناختی در نمایهسازی مفعول تأثیرگذارند. مطالعه حاضر به بررسی نقش سلسلهمراتب ردهشناختی در نمایهسازی مفعول در زبان فارسی میپردازد. پس از ارزیابی شواهد زبان فارسی در چارچوب هر یک از سلسلهمراتب، به تبیین این پدیده دستوری در زبان فارسی خواهیم پرداخت، به نحوی که همه موارد نمایهسازی مفعول مستقیم در این زبان را توجیه نماید. به طور کلی اهداف کلی این پژوهش عبارتند از بررسی عوامل تأثیرگذار بر نمایهسازی مفعول مستقیم در زبان فارسی که در قالب سلسلهمراتب ردهشناختی در سایر زبانها مورد مطالعه قرار گرفته است. همچنین آشکار ساختن ماهیت دستوری عناصر نمایه مفعولی به عنوان واژهبست یا نشان مطابقه از اهداف این تحقیق است و به دنبال آن ساخت های دارای نمایه مفعولی در چارچوب دستور نقش و ارجاع تحلیل میگردد. این واقعیت که به نظر میرسد نمایهها قادرند، ظرفیت فعل را ارضا کنند باعث می شود که به عنوان موضوع فعل تلقی شوند. این رویکردی است که در سنت زایشی مطرح گردید. در این دیدگاه، نمایهها بهعنوان هسته های ضمیری تلقی شده که در جایگاه موضوع تولید می شوند و به دلیل ماهیت آوایی ضعیف خود به سمت فعل حرکت کرده و به آن متصل می شوند و از خود ردّی به جا می گذارند که مانع از اشغال این جایگاه نحوی توسط یک عبارت هم مرجع با آن ها می شود. چنین تحلیلی در مورد زبان هایی کارآمد است که نمایهها و عبارات واژگانی هم مرجع درون یک بند در توزیع تکمیلی باشند. این در حالی است که در زبان فارسی امکان حضور همزمان هر دو عنصر وجود دارد. با عنایت به کاستیهای نگرش صرفاً صوری دستور زایشی هدف این پژوهش بررسی ساخت های دارای نمایه مفعولی در زبان فارسی در چارچوب دستور نقش و ارجاع است. دستور نقش و ارجاع یک نظریه نقشی ـ ساختاری است. یکی از ویژگی های مهم این نگرش این است که صورت های صرفی ـ نحوی نمی توانند بدون رجوع به کاربردشان در بافت خاص مورد تحلیل قرار گیرند. هدف دستور نقش و ارجاع کشف جنبه هایی از ساخت بند است که در همه زبان های بشری یافت می شود و به این ترتیب نمود ثابتی برای ساخت های مشابه فراهم می آورد، بدون آن که مقولات خاص یک زبان را بر زبان های دیگر تحمیل نماید. این مطالعه از نوع توصیفی- تحلیلی است و با استفاده از شیوه تحلیل محتوا صورت میپذیرد و در آن فارسی معیار گونه محاورهای مورد بررسی قرار خواهد گرفت. بدین منظور شواهد زبانی مشتمل بر 620 مورد نمایهسازی مفعول از بیش از 100 برنامه تلویزیونی و متن برخی سخنرانیها و مکالمات از گونه گفتاری فارسی معیار جمعآوری و بررسی گردید. بسامد بالای مفعولهای نمایهای معرفه و مبتدایی نقش مسلم سلسلهمراتب معرفگی و مبتدایی را تأیید مینماید. تحلیل اندک موارد نمایهسازی مفعولهای کانونی و نکره نشان میدهد که همه موارد نمایهسازی مفعول اعم از مبتدایی یا کانونی و معرفه یا نکره الزاماً دارای مصداق تشخیصپذیرند. نتیجه جالب توجه دیگر آن است که علیرغم نقش مسلم تشخیصپذیری در نمایهسازی مفعول مستقیم در زبان فارسی در مواردی که مصداق مفعول تشخیصناپذیر باشد، در صورت جاندار بودن گروه اسمی احتمال نمایهسازی افزایش مییابد. گرچه این ادعا با هیچکدام از 620 مورد دادههای این پژوهش تأیید نمیشود، اما ارزیابی برخی دادههای آزمایشی با شم زبانی سخنگویان بومی به اثبات آن کمک میکند. نکته دیگر آنکه تمامی موارد نمایهسازی مفعول مستقیم با «را» همراه هستند. طبیعی خواهد بود که این همآیی، احتمال وجود نقش یکسان برای «را» و نمایهسازی مفعول یا ارتباط احتمالی میان نقش «را» و نمایهسازی را تقویت نماید. بررسی شواهد زبان فارسی نشان میدهد که حالتنمایی با «را» و نمایهسازی مفعول نقش کلامی یکسانی ندارند، اما با هم در تعاملند. بدین مفهوم که هر دو نوع رمزگذاری به نحوی نشاندار شدن مفعول را از نظر ردهشناسی بیان میکنند که الزاماً با معرفگی مرتبط نیست. نمایهسازی بر ویژگی تشخیصپذیری گروه اسمی مفعول مستقیم صحه میگذارد و نشانداری با «را» از میزان توجه گوینده نسبت به آن و مراتب بالای ارجاع حکایت دارد و از آنجا که همه گروههای اسمی مفعولی نمایهشده همواره با «را» همراه هستند، چنین استنباط میشود که برخورداری از میزان بالای ارجاع پیششرط اساسی در تشخیصپذیری مصداق است. یکی از الزامات تعیین ساخت لایهای بند، تعیین ماهیت دستوری عناصر نمایهای به عنوان ضمیر واژهبستی یا نشان مطابقه است. رفتار نحوی این عناصر نشان میدهد که آنها به نشان مطابقه تبدیل نشدهاند، گرچه برخی از ویژگیهی آنها را نشان میدهند. بنابراین در بازنمایی ساخت لایهای این بندها نمایههای مفعولی در گره نمایه و خارج از گره مطابقه واقع میشوند. در صورت عدم حضور گروه اسمی مفعول آشکار، نمایه مفعولی عهدهدار فرانقش اثرپذیر در بند است. بررسی جایگاه نحوی مفعول مستقیم نشان میدهد که همپوشانی بسیاری میان جایگاه نحوی مفعول مبتدایی و کانونی در فارسی وجود دارد.، ما جایگاه پس از کرکز تنها به مفعولهای مبتدایی تختصاص دارد. زبان فارسی به دسته زبانهای منعطف از نظر ترتیب واژهها و ساخت اطلاع تعلق داشته و بنابراین توجه به بافت گفتمان در تعیین روابط کاربردشناختی مفعول در بند بسیار حائز اهمیت است.