جایگاه تذکره¬ها در تاریخ¬نگاری دوره¬ی قاجار
Abstract(in Persian; no English abstract is available)
تذکره¬نویسی در ایران از سابقه¬ یی دیرینه برخوردار است. اولین تذکره¬ های زبان فارسی با توجه به تذکره ¬های عربی نوشته شده اند و از سبک و روش آن¬ها پیروی کرده¬ اند. ولی نخستین تذکره فارسی موجود تذکره لباب¬ الالباب محمد عوفی است که سند و منبع مهمی برای تذکره ¬های دوره ¬های بعدی بوده است. تذکره¬نویسی در سده¬ی 9 و 10 ه.ق با رشد و پویایی مخصوصی مواجه بود و آثار متعدد با موضوعات متنوع نوشته شد اما اوج تذکره¬نویسی از دوره صفویه به بعد است. در دوره قاجار مخصوصاً از دوره فتحعلی ¬شاه به بعد تذکره¬نویسی با توجه بیشتری نسبت به قبل نوشته شد. تفاوت اساسی که این دوره با دوره ¬های قبل داشت توجه پادشاهان، شاهزاده¬ ها و رجال دولتی به این امر بود. به طوری که به دستور پادشاهان تذکره¬ های بسیاری نوشته شد یا اینکه شاهزادگان و رجال دولتی بسیاری خود به نوشتن تذکره مشغول شدند. در این خلال، تجدد و نوگرایی که در دوره قاجار رخ داد و کم و بیش تمام عناصر ادبی به ویژه تذکره ¬ها را تحت تاثیر خود قرار داد. بدین ترتیب تغییراتی در روش و سبک تذکره ¬های دوره قاجار از عهد فتحعلی ¬شاه به بعد صورت گرفت. برای مثال؛ تذکره خاوری و تذکره خیرات الحسان از لحاظ روش و سبک با تذکره ¬های قبل از قاجار تفاوت شایانی دارند. از آنجا که برای تدوین تاریخ قاجار به معنی وسیع آن اعم از تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تنها نمی ¬توان به مدارک و اسناد تاریخی، به فرض در دست داشتن همه ¬ی آن¬ها، متکی بود بلکه در منابع ادبی و تذکره-ها نیز مطالب و شواهد مهمی وجود دارد که در تاریخ نگاری و تدوین رخداد¬های گذشته به کار مورخ می آید. بدین ترتیب این رساله در پی بررسی جایگاه تذکره ¬های قاجاری در تاریخ نگاری این دوره است. در این راستا تعدادی از تذکره¬ ها¬ی مهم این دوره از جمله تذکره انجمن خاقان، تذکره نگارستان¬دارا، تذکره خاوری، تذکره انجمن ناصری، تذکره مجمع الفصحا و خیرات¬حسان گزینش و مورد بررسی قرار گرفته است. این پایان¬نامه بر پایه¬ی روش توصیفی _ تحلیلی و از طریق مقایسه¬ی محتوای تذکره¬ها به انجام رسیده است. دستاورد¬های حاصل از تحقیق نشان می¬دهد که تذکره¬های عصر قاجار در بردارنده¬ی مباحث تاریخی مهمی است که می¬تواند برای تاریخ¬نگاری این دوره مورد استفاده قرار گیرد. در میان تذکره¬ نویسان قاجاری، تذکره نویسانی که سابقه¬ی تاریخ¬نگاری دارند مطالب تاریخی بیشتری را در تذکره¬هایشان آورده¬اند نظیر اعتمادالسلطنه و خاوری؛ به طور کلی این پژوهش نشان می¬دهد که یکی از منابع مهم و قابل استفاده در تاریخ¬نگاری که مورخ نباید از آن غافل باشند، تذکره¬ها هستند.
