موقوفات خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی
چکیده
چکیده وقف به عنوان یکی از سنت های مهم در تاریخ ایران بعد از اسلام در حیات فرهنگی و تمدنی ایران نقش مهمی داشت. در پی هجوم مغولان به ایران، بسیاری از موقوفات در معرض غارت و بی سامانی قرار گرفت. با تأسیس حکومت ایلخانی تلاش هایی برای جلوگیری از تداوم این وضع شروع شد که باروی کار آمدن غازان خان و اسلام آوردن او و سپس اولجایتو وقف در دوره ای از شکوفایی قرار گرفت. در این میان نقش وزیران و دبیران ایرانی از جمله خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی حائز اهمیت می باشد. رشیدالدین فضل الله همدانی رجال مشهور و متنفذ دوران ایلخانی که با اقداماتش در زمینه اوقاف سبب رونق گرفتن موقوفات شد. او در عصر غازان ریاست موقوفات شنب غازان را عهده دار و در زمان سلطنت الجایتو در سلطانیه ناحیه ای را آباد ساخت که به نام رشیدیه معروف گشت. موقوفات خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی بیشترین و مهم ترین موقوفات ایران در دوران ایلخانی است. معروف ترین اقدام وی در زمینه وقف، بنیان نهادن مجتمع آموزشی ربع رشیدی می باشد. این مجتمع موقوفات عظیمی را در شهرهای چون یزد، آذربایجان، شیراز، اصفهان و موصل را به خود اختصاص داده بود. بیشترین مقدار این موقوفات در یزد می باشد. این موقوفات در بزرگ ترین سند وقفی ایران، وقف نامه ربع رشیدی ذکر گردیده است. در این پژوهش سعی بر آن است تا بامطالعه تاریخ مغول، وضعیت وقف در این دوره و همچنین بررسی شخصیت فرهنگی- سیاسی خواجه رشیدالدین و کنکاش در وقف نامه و بهره گیری از سایر منابع هم زمان به موضوعاتی چون وضعیت وقف، انگیزه و اهداف حقیقی واقف، اقدامات فرهنگی و از همه مهم تر به شرح و بررسی موقوفات این واقف بزرگ در آن دوره پرداخته شود. نتایج حاصل از پژوهش موردنظر این می باشد که باوجود تثبیت مالکیت ها و انجام اصلاحاتی در عهد غازان و اولجایتو، وزیر ثروتمند آن دو با وقف اموال گسترده خود در پوشش اسلامی و دینی و درواقع با اهداف اقتصادی و مالی به نوعی هم باعث احیای وقف فراموش شده عهد ایلخانی شد و هم این که اموالش را از دخالت و غصب حکومت و افراد سودجو در امان نگاه داشت