طلسم و سنّت دیداری مردم مازندران (مطالعه ی موردی: نقشمایه های موجود در تکایای مذهبی استان مازندران)
Abstract(in Persian; no English abstract is available)
طرّاحی آرایه های متنوّع در فضای معماری آیینی ایران، از دورترین ایام تاکنون همواره مورد توجّه تصویرگران، به ویژه هنرمندان عامیانه بوده است. ترسیم نقوش در اغلب بناهای سنّتی، از جمله تکایای مازندران که نوعی معماری آیینی تلقّی می شوند، در نوع خود چشمگیر است. مطابق پژوهش انجام شده، تصاویر بهجا مانده در این تکایا، در پیوند با اندیشهی اساطیری ایران و تفکّر دینی پس از اسلام و نیز مبتنی بر باورهای قومی این خطّه ترسیم شده اند؛ در این راستا، بین انواع طرح ها و نقوش در سقف و بدنهی بیرونی، آرایهی چشمزخم که مبتنی بر باورهای عامیانه است، اهمیت ویژه ای دارد. اعتقاد به موضوع چشمزخم (چشم نظر) و ارائهی معادل تصویری آن از سوی هنرمندان عامیانه و رواج گستردهی آن در مناطق مختلف استان، این باور را به سنّت دیداری مبدل ساخته است که گاه در قالب اشکال حیوانی و گاه انتزاعی ترسیم شده است. این روند، نه تنها در زندگی روزمره قابل رؤیت است، بلکه در روند بهبود فعالیت کشاورزان و دامپروران اثر گذاشته و در تکایای مذهبی نیز مصوّر شده است. بهره گیری وسیع و همهجانبهی موضوع مذکور، نگارندگان را بر آن داشت تا به چگونگی پیوند میان آرایه ها و مفاهیم برخاسته از چشمزخم بپردازد. همچنین به این نکته پرداخته خواهد شد که چگونه برخی نگرش ها و اعتقادات عامیانه، در قالب سنّت دیداری، به انواع آرایه ها مبدل گشته و در تکایا فراگیر شده اند؟ نتایج به دست آمده، نشان می دهد، با توجّه به استعداد بالقوهی کشاورزی و دامداری این منطقه و ضرورت حفظ و گسترش آن و نیاز به مقابله با برخی عوامل مخرّب انسانی، نظیر چشمزخم، برخی هنرمندان خوش ذوق را بر آن داشت تا به ساخت یا طرّاحی انواع طلسم مقابله بپردازند، آنها معتقدند که استفاده از طلسم و ترسیم آن، موجب آرامش روحی و روانی افراد می گردد و یا مردم و محصولات آنها با توسّل به آیات و اسماء الهی، از هر نوع گزند و چشم بد در امان می مانند.
Authors and affiliations
- محمد اعظم زاده — استادیار گروه صنایع دستی دانشگاه مازندران
- مجتبی انصاری — عضو هیأت علمی دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس