بررسی ویژگی های فن خودنوشت در ادبیات معاصر عربی و فارسی
چکیده
امروزه نگارش شرح حال با پیشرفت هایی همراه گردیده، و در پی نگارش شرح حال ادیب به قلم خود او، فنی جدید در ادبیات پدید آمده که خودنوشت نام دارد. تفاوت خودنوشت با زندگی نامه آن است که خودنوشت، بر محور «من» می گردد و نویسنده درون خویش را به بیرون ارائه می کند، اما نگارش زندگی نامه ها، بدون وارد کردن «خود»، برپایه ی مستندات و یا مشاهدات و ملاحظات صورت می پذیرد، و در آن ها پدیدآورنده و شخصیت اصلی مطابقتی ندارند. طبیعی است که زمان نوشتن یک رویداد مطابق زمان وقوع آن نیست، و گذر زمان باعث فراموشی تمام یا بخشی از رویداد می گردد. نویسنده نیز ممکن است در بیان حوادث زندگی اش اهمال ورزد. زیرا شاید یادآوری و ذکر برخی از رویدادها از نظر وی چندان اهمیّتی نداشته باشد. از همین رو نویسنده ی خودنوشت، طبق یک دیدگاه کلّی و پی در پی از نظر زمان و مکان، و براساس الهامات و تخیّلات و دردها و دغدغه ها و لذت ها و تمایلاتِ ظاهری و باطنی، به انتزاع تصاویری می پردازد که بیانگر اوقاتی از زندگی اش بوده، و تقدیم و تأخیر زمانی رویدادها در خودنوشت نیز اغلب در اثر گذر زمان و فراموشی روی می دهد. خودنوشت ها اغلب از سایر فنون نگارش شرح حال بهره مندند، و نویسنده برای ایفاد مقصود از انواع نگارش اعم از تاریخ نگاری، روزشماری، خاطره پردازی، گزارش نویسی، داستان پردازی، سفرنامه نویسی سود جسته، و از فنونی مانند گفتگو و توصیف استفاده می کند تا خواننده را در جریان رویدادهای زندگی اش چنان که رخ داده، قرار دهد. سابقه ی نگارش خودنوشت در ادبیات عربی به قرن ششم هجری می رسد. این پژوهش از میان خودنوشت های عربی، اثر محمود درویش شاعر فلسطینی و معاصر را، با عنوان را، برای بررسی ویژگی های فن خودنوشت عربی برگزیده است. گفتنی است که سابقه ی نگارش خودنوشت در فارسی به دوره ی قاجار می رسد، و پژوهش حاضر از میان خودنوشت های فارسی، اثر محمد علی اسلامی ندوشن را، با عنوان «روزها» و کتاب بزرگ علوی را، با عنوان «پنجاه وسه نفر»، برای بررسی ویژگی های فن خودنوشت فارسی برگزیده است. مقایسه ی چهار خود نوشت یاد شده، کاربرد مشابه فنون مختلف نگارش شرح حال را در متن این خودنوشت ها هویدا ساخته، و اعتناء محمود درویش و بزرگ علوی به موضوعات فرامرزی و رویدادهای دنیا، به اثرشان رنگ سیاسی بخشیده است